Ամերիկայի հայկական գրադարան-թանգարանը հիմնադրվել է 1971թ., այն հայկական նյութական մշակույթի հսկա պահոց է: Թանգարանի շուրջ 20 հազար ցուցանմուշները ներառում են հին և միջնադարյան հայկական մետաղադրամներ, հարյուրավոր հայկական, այդ թվում՝ արցախյան գորգեր, ուրարտական և միջնադարյան Հայաստանի խեցեգործության տասնյակ նմուշներ: Սակայն թանգարանն ավելին է, քան ցուցանմուշների բազան: Այն կենդանի թանգարան և գրադարան է, որը տարբեր ցուցադրություններ, մշակութային և գրական ծրագրեր է առաջարկում իր այցելուներին: Ամերիկահայերն այցելում են այստեղ՝ վերագտնելու իրենց արմատները, էթնիկ այլ խմբերի ներկայացուցիչներ հնարավորություն ունեն ծանոթանալու հայ ժողովրդի հարուստ պատմությանը և գիտակցել, որ այն ամերիկյան մշակութային բազմազանության էական բաղադրիչներից է: Ամերիկայի հայկական գրադարան-թանգարանը նաև հայագիտության կենտրոն է, որը տրամադրում է կրթաթոշակներ հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտնականներին:
Բոստոնի հայտնի իրավաբան Հայկ Տեր-Մանվելյանը Ամերիկայի հայկական գրադարանի և թանգարանի հիմնադիր-նախագահն է: "Արմեդիա" ՏՎԳ-ն ներկայացնում է բացառիկ հարցազրույց վերջինիս հետ:

-Պարո՛ն Մանվելյան, ինչպե՞ս առաջացավ նման թանգարան-գրադարան հիմնելու գաղափարը:
-Մենք պետք է հիշենք, որ տարիներ առաջ` Ցեղասպանությունից հետո, երբ հայերը ժամանեցին Միացյալ Նահանգներ, նրանք պայքարում էին իրենց կյանքն ապահովելու, ծայրը ծայրին հասցնելու, իրենց երեխաներին կրթություն տալու համար: Ես այդ երեխաներից մեկն եմ եղել: Դեռևս դպրոցական տարիքում, երբ այցելում էի օգտագործված գրքերի խանութ, բազմաթիվ հայկական գրքեր էի նկատում, որոնց տերերը մահացել էին, իսկ գրքերը հանձնվել էին վաճառքի՝ չափազանց ցածր գնով: Այսպիսով` մեր ողջ ավանդույթը փոշիանում էր և անվերադարձ կորում:

առաջարկեցին հիմնել թանգարան-գրադարան: Ես պատասխանեցի, որ ինքս պատրաստ չեմ թանգարան բացելու, սակայն եթե իրենք կհամագործակցեն, ապա թանգարան նույնպես կարելի է ստեղծել: Այսպես ամեն բան սկսվեց: Մենք վարձակալեցինք հայկական եկեղեցու կողքին գտնվող ծխական համայնքի շենքի նկուղը` մեր գրքերն այնտեղ պահելու համար: Մեզանից շատերը բազմաթիվ գրքեր էին նվիրաբերել: Ես էլ էի գրքեր նվիրաբերել: Այնուհետև սկսեցինք մշակութային ժառանգության առարկաներ փնտրել: Մեկ-երկու տարի անց մենք վերանորոգեցինք եկեղեցու նկուղը, այնտեղ ցուցասրահ կառուցեցինք և սկսեցինք մշակութային ժառանգության առարկաներ ձեռք բերել մեր ցուցադրության համար: Այսպիսով` բավականին լուրջ գրադարանի հետ մեկտեղ մենք սկսեցինք ցուցահանդեսներ կազմակերպել:

-Ինչպե՞ս են ձեռք բերվել հիմնական ցուցանմուշները:
-Հայերի մեծ մասը մեծ գորովով փայփայում է այն ամենը, ինչ պապերից նրանց ժառանգություն է մնացել: Ուստի շատ բանական էր, որ նման շատ իրեր շուտով հանձնվեին այնպիսի հաստատության, ինչպիսին մերն էին: Աստիճանաբար մենք սկսեցինք բազմաթիվ ընծաներ ստանալ` ընդլայնելով մեր հավաքածուն: Իսկ 1988թ. արդեն գիտակցեցինք, որ նոր տարածք գնելու կարիք ունենք: Չորս տարի փնտրելուց հետո գտանք այս շենքը: Շենքը շատ տպավորիչ է: Հենց մուտքի մոտ բարձր առաստաղը մոնումենտալ տեսք է նրան հաղորդում: Շենքի դիզայները հանրաճանաչ ամերիկացի ճարտարապետ է: Շենքը գնելու համար մենք գումար հայթայթեցինք:

հայտնել իր հավաքածուն մեզ նվիրաբերելու: Արդեն 80 տարեկան էր, ծեր էր: Երեք տարի շարունակվող բանակցություններից հետո նա ստորագրեց փաստաթղթերը` մեր թանգարանին նվիրաբերելով իր հավաքածուն: Մյուս անձնավորությունը Ա. Գրիգորյանն էր: Նա այս շրջանի ամենահայտնի կարպետի առևտրականն էր: Շուրջ 200 հայկական կարպետների մի անզուգական հավաքածու ուներ, մեծամասնությունը` հայկական գրերի պատկերներով: Որոշ ջանքեր գործադրելուց հետո, քանի որ նա իր ժառանգության հետ շատ կապված էր, նա նվիրաբերեց մեզ իր հավաքածուն:
Վերջինը Կալիֆոռնիացի մի իրավաբանի կողմից նվիրաբերված սալիկներ էին, որոնք նա գնել էր Լոնդոնում աճուրդի ժամանակ 500-600 հազար դոլարով: Նա փնտրում էր սալիկները նվիրաբերելու ամենահարմար վայրը ԱՄՆ-ում: Մեր թանգարանը նա համարեց լավագույնը:
Շենքը գնելուց երկու տարի անց ի վիճակի եղանք ողջ վարկը մարել, ինչն այն ժամանակ կազմում էր 1,5 միլիոն դոլար: Այն ժամանակներից սկսած` մենք շատ հաջողակ ենք եղել, ընդլայնել ենք հավաքածուների, ցուցանմուշների ցանկը:
Բավականին դժվար է, քանի որ Ամերիկայում սիրում են բեյսբոլի, ֆուտբոլի խաղեր այցելել, և նրանք արվեստի, թանգարաններ գնալու հետ սեր չունեն, ինչպես դա Հայաստանում էր, մինչև նրա "ամերիկացվելը": Կարծում եմ` հասկանում եք ինչը ի նկատի ունեմ: Ես հիշում եմ` երբ հայկական պոեզիայի մի նոր գիրք էր տպագրվում, գրախանութի դիմաց երկար հերթեր էին գոյանում: Այժմ Հայաստանն այլևս այդպիսին չէ:
Ինչևէ, որպես արդյունք, մենք այժմ ունենք Հայաստանից դուրս գտնվող ցուցանմուշների ամենամեծ հավաքածուն, և 30000 հատորներից բաղկացած մի գրադարան: Միայն արևելյան կարպետների մասին պատմող 2000 հատոր գիրք ունենք: Ունենք հայոց Ցեղասպանությանը վերաբերող գրքերի մի մեծ հավաքածու, և բազմաթիվ այլ գրքեր՝ հայերեն, անգլերեն, այլ լեզուներով:
Բացի այդ, 1970-անների սկզբներին, երբ նոր էինք այս ամենը ձեռնարկում, մենք գիտակցեցինք, որ ցեղասպանությունից փրկվածների մեծ մասը ծեր է, և որ պետք է նրանց բանավոր պատմությունները ձայնագրել: Մենք գրեթե դադարեցրինք բոլոր գործերը և կենտրոնացանք այդ մարդկանց պատմությունները ձայնագրելու վրա: Այդ բոլոր մարդիկ արդեն չկան, մահացել են: Այժմ մենք ունենք 400-600 բանավոր պատմությունների հավաքածու՝ ձայնագրված սկավառակների վրա:

-Ի՞նչ ցուցադրություններ ունի թանգարանը:
-Մենք պարբերաբար ցուցահանդեսներ, դասախոսություններ, ծրագրեր ենք իրականացնում: Մի քանի տարի առաջ մենք կազմակերպեցինք "շրջիկ ցուցահանդեսներ", դրանցից մեկը կրում էր "Ովքե՞ր են հայերը" խորագիրը:

 -Այլ համայնքների ներկայացուցիչներ հետաքրքրվա՞ծ են Հայկական ժառանգության թանգարանով:
-Ընդհանրապես Ամերիկայում թանգարանների հանդեպ հետաքրքրությունը մեծ չէ: Սակայն ապրիլին՝ Ցեղասպանության հիշատակման օրը, մենք միասնական միջոցառումներ ենք կազմակերպում հրեաների, ռուանդացիների հետ: Ես փորձում եմ ոտնակապերի ցուցահանդես կազմակերպել իռլանդացիների հետ համատեղ, քանի որ նրանք էլ ոտնակապեր ունեն:
Մի քանի միասնական շնորհանդեսներ ենք կազմակերպել էթնիկ այլ խմբերի ներկայացուցիչների հետ: Շուտով Հարվարդի համալսարանում նախանշված է հնագույն հայկական գրքերի ցուցահանդես` նվիրված հայ տպագրության 500-ամյակին: Մենք մեր գրքերով աջակցելու ենք այդ ցուցահանդեսին: