- Ինչպես հայտնի է, Կոսովոյի ժամանակավոր իշխանությունների կողմից միակողմանի անկախության հռչակման մասին ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանի հուլիսի 22-ի խորհրդատվական եզրակացությունը չունի պարտադիր ուժ եւ խորհրդատվական բնույթ է կրում: Սակայն ո±րն է նրա ուժը, ի±նչ հետեւանքներ այն կարող է ունենալ:
  -Ճիշտ է` ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանի կանոնադրության համաձայն` միջազգային դատարանի խորհրդատվական եզրակացությունները ըստ իս չունեն պարտադիր ուժ, այն պատճառով, որ տվյալ պարագայում դիմողները դատարանից հայցում են պարզապես որոշակի տեսակետ որոշակի իրավաբանական հիմնահարցի վերաբերյալ: Այդ պատճառով էլ այս կարգի ակտերն անվանում ենք խորհրդատվական եզրակացություններ: Ինչ վերաբերում է դրա փաստացի հետեւանքներին, թեեւ ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ տվյալ փաստաթուղթը պարտադիր իրավաբանական ուժ չունի, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ իր գոյության ավելի քան 60-ամյա պատմության մեջ ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանը մոտավորապես 25 անգամ խորհրդատվական եզրակացություններ է տվել տարբեր հարցերի վերաբերյալ, եւ այդ խորհրդատվական եզրակացությունները լուրջ ազդեցություն են ունեցել միջազգային իրավունքի հետագա զարգացման վրա: Այսինքն` այո', խորհրդատվական եզրակացությունը պարտադիր չէ կատարման համար, սակայն այն զգալի դերակատարություն կունենա այս հարցում հետագա միջազգային պրակտիկայի վրա:

-Ստացվո±ւմ է արդյոք, որ այս նախադեպը կարող է միջազգային իրավունքի աղբյուրի դեր խաղալ հետագայում:
  -Ոչ թե իրավունքի աղբյուր, այլ հեղինակավոր փաստաթղթի, որում փորձ է արվել փաստելու այն, որ ժամանակակից միջազգային իրավունքում գոյություն չունի որևէ ընդհանուր միջազգային իրավական նորմ, որն արգելում է միակողմանիորեն անկախություն հռչակելը:

-Այս միջադեպը աննախադեպ էր, քանի որ միջազգային դատարանը չի զբաղվել այն հարցով, թե որքանով է շրջանի անջատումը կամ պետության անկախացումը համապատասխանում միջազգային իրավունքի նորմերին: Ինչո±վ էր պայմանավորված ՄԱԿ-ի դատարան դիմելու որոշումը:
  -Ես սա արտառոց երեւույթ չեմ համարում: ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանը մշտապես չափազանց լուրջ եւ չափազանց կարեւոր հարցերով է խորհրդատվական եզրակացություն տվել` ՄԱԿ-ին անդամակցելու վերաբերյալ, Ցեղասպանության կոնվենցիայի նկատմամբ վերապահումներ կատարելու վերաբերյալ, միջուկային զենքի օգտագործման իրավաչափության վերաբերյալ, Պաղեստինում Իսրայելի կողմից բաժանարար պատի կառուցման իրավաչափության վերաբերյալ եւ այլն: Այսինքն` ես չէի ասի, որ սա աննախադեպ, դատարանին ոչ բնորոշ գործառույթ էր` պատասխան տալ չափազանց կնճռոտ եւ խրթին մի իրավաբանական հարցի: Իհարկե, առաջին անգամն է, որ նման ձեւակերպմամբ հարց է ներկայացվում ՄԱԿ-ի միջազգային դատարան` իրավունք ունե±ր այս կամ այն սուբյեկտը միակողմանիորեն հայտարարել իր անկախության մասին:

-Ինչպե±ս կգնահատեիք մեծ տերությունների վերաբերմունքը եւ դիրքորոշումը այս հարցի վերաբերյալ:
  -Մի շարք պետություններ, մասնավորապես, ԱՄՆ-ն ի սկզբանե կողմ չէր դատարանում այս հարցի քննարկմանը, քանի որ դատարանը կարող էր նաեւ բացասական պատասխան տալ, իսկ Ռուսաստանը եւ Սերբիան ջատագով էին գործընթացին` հույս ունենալով, որ ի վերջո դատարանը կկարողանա վերջ դնել Կոսովոյի անկախության ճանաչման հաղթարշավին, որ բավական լուրջ թափ է ստացել, եւ արդեն իսկ 69 պետություն ճանաչել է Կոսովոյի անկախությունը: Հնարավոր է, որ այս որոշումից հետո ճանաչման գործընթացը ավելի լուրջ թափ ստանա, եւ գուցե այս պետությունների թիվը կտրուկ կմեծանա մոտ ապագայում:

-Կարո±ղ ենք ասել, որ այս եզրակացությամբ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը վեր դասվեց տարածքային ամբողջականության սկզբունքից:
-Ո'չ: Ո'չ տարածքային ամբողջականության սկզբունքը, ո'չ էլ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը չեն կարող մեկը մյուսից վեր դասվել, քանի որ միջազգային իրավունքի սկզբունքները մեկ ամբողջական համակարգ են, եւ դրանցից մեկի բացարձակացումը կհանգեցնի համակարգի խարխլմանը: Ես չեմ կարծում, որ արդի միջազգային իրավունքի հիմնարար որեւէ սկզբունք առավելություն ունի մյուսի նկատմամբ: Անդրադառնալով ինքնորոշման իրավունքին` պետք է նշեմ, որ դատարանին ներկայացված հարցադրումը չէր ենթադրում այն հարցին պատասխանելը, թե օրինական է, արդյոք, արտաքին ինքնորոշումը, թե ոչ. դատարանը պարզապես չի անդրադառնում այս խնդրին: ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանի խորհրդատվական եզրակացության մեջ, մասնավորապես 83 կետում նշվում է, որ ինքնորոշման եւ պետության անկախացման հիմնահարցը չի ներառվում դատարանի քննությանը ներկայացրած հայցի շրջանակների մեջ: Այլ կերպ ասած` դատարանն իրավասու չէ անդրադառնալու արտաքին ինքնորոշման իրավաչափության կամ ոչ իրավաչափության հիմնախնդրին, ինքնորոշման իրավունքի այս կամ այն դրսեւորմանը: Դատարանի առջեւ դրված էր կոնկրետ հարց` արդյո±ք Կոսովոյի անկախության միակողմանի հռչակումը չի հակասում միջազգային իրավունքի նորմերին: Այն, թե ինչ դերակատարություն կունենա այս որոշումը ինքնորոշման իրավունքի համար, պարզ չէ: Այդ կապը անուղղակի է: Իսկ այն, որ անկախություն հռչակելը լիովին իրավաչափ է այսօր արդեն իսկ որեւիցե մեկի մոտ կասկած չի հարուցում:

-Այս եզրակացությունը ի՞նչ ազդեցություն կարող է ունենալ Ղարաբաղյան հակամարտության լուծման գործընթացի վրա: 
-Սա ընդհանուր բարենպաստ մթնոլորտ է ստեղծում: Դատարանը հաստատել է որեւէ սուբյեկտի իրավունքը` հռչակել անկախություն, եւ հաստատել է, որ դա համահունչ է միջազգային իրավունքին: Դա անհրաժեշտ հիմնապաստառ է ստեղծում միջազգային իրավական զարգացումների համար, այդ թվում եւ Լեռնային Ղարաբաղի կամ որեւէ այլ սուբյեկտի համար, որը ձգտում է ավարտին հասցնել միջազգային իրավասուբյեկտության ճանաչման հասնելու գործընթացը: Այս որոշումը, իհարկե, ե'ւ իրավական, ե'ւ քաղաքական առումով կարող է Լեռնային Ղարաբաղի համար որոշակիորեն օգտակար լինել: Սա, անխոս, դրական փաստաթուղթ է, բայց կարիք չկա կառչել միայն դրանից: Այն առնչվում է Կոսովոյին եւ անմիջական առնչություն չունի Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի հետ: Եվ ես այստեղ ստիպված եմ ակնարկել, որ ՀՀ-ն որեւէ քայլ չի ձեռնարկել, որպեսզի մասը դառնա այդ գործընթացի, ներկայացնի ՀՀ-ի դիրքորոշումը միջազգային դատարանին, պատասխանի Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից ներկայացված հիմնավորումներին եւ այլն: Կարելի է ասել, որ ՀՀ-ն անտեսողական մոտեցում է դրսեւորել այս ողջ գործընթացում, եւ սա, իմ կարծիքով, թույլ չի տվել առավել հստակեցնել այս եզրակացության այն մանրամասները, որ կարող էին անհրաժեշտ լինել նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի անկախության իրավունքի իրավաչափությունը հավաստելու համար:

-Ունե±ք ակնկալիքներ, որ հետագայում կարող են քայլեր ձեռնարկվել այդ ուղղությամբ, եւ կարող է Լեռնային Ղարաբաղի հարցը նույնպես բարձրացվել ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանում:
-Չեմ մտածում, որ ՀՀ-ն նման քայլերի կդիմի, մի շարք պատճառներով, եւ պատճառներից մեկն այն է, որ Ղարաբաղյան հիմնահարցի խաղաղ կարգավորման գործընթացը մտնում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի իրավասությունների մեջ, եւ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրները հակված չեն դուրս բերել այդ հարցը ԵԱՀԿ շրջանակներից եւ այլ միջազգային մարմնի քննությանը հանձնել: Այդ պատճառով չեմ կարծում, որ այդ հարցը քննարկման կդրվի ՄԱԿ-ի դատարանում: Այդուհանդերձ, Հայաստանը այս տարիների ընթացքում հնարավորություն ուներ արտահայտելու իր դիրքորոշումը միջազգային իրավունքի տեսակետից, սակայն չօգտվեց այդ հնարավորությունից:  

Աննա Կարապետյան
  24.07.2010