русская версия      

-Ղազախստանը գտնվում է Արևմուտքի և Արևելքի սահմանագծին: Ո՞րն է Ղազախստանի մշակութային ժառանգությունը:
-Ես չէի ասի` սահմանագիծ: Մենք համարում ենք, որ Ղազախստանը գտնվում է Եվրասիական հսկայական մայրցամաքի կենտրոնական մասում, և այն, ինչ տեղի է ունեցել այս տարածքում շատ հազարամյակների ընթացքում, կապված է եղել այս առանցքային, կենտրոնական մասի հետ, որտեղ գտնվում է ժամանակակից Ղազախստանը:
Ունենք պատմություն՝ պաշտոնական և ոչ պաշտոնական: Պաշտոնականն այն է, ինչ գրում են դասագրքերում, վերցնում գրավոր աղբյուրներից: Ղազախներն ունեն նաև այսպես կոչված պատմության բանավոր ավանդույթ: Մենք ունենք մի այսպիսի տերմին` շեժրե: Այն շատ ժողովուրդների մոտ է հանդիպում: Օրինակ՝ կալմիկները ունեն "շեժ" բառը, դա այն է, ինչ պահվում է, պահպանվում է հիշողության մեջ: Եվ մեր բանավոր ավանդույթներում պահպանվել են շատ լեգենդներ, ավանդություններ: Այժմ մենք զբաղվում ենք այդ գիտելիքների մեկնաբանությամբ: Դրանք կարծես մաթեմատիկական բանաձևեր լինեն, դրանք հենց այնպես չես հասկանա, դրանք հասկանալու համար անպայման հարկավոր է մեկնաբանել:
Օրինակ՝ մենք մի լեգենդ ունենք Ղազախուրտ սրբազան լեռան մասին, որտեղ կանգ է առել Նոյյան տապանը: Համարվում է, որ աշխարհում կա 4000 էթնոս, և նրանցից միայն չորսն են հավակնում այդ տապանին: Չորս էթնոս ունեն Նոյյան տապանի մասին լեգենդը: Ըստ հրեաների՝ Նոյան տապանը կանգ է առել Սիոն լեռան վրա: Արաբներն ասում են, թե իրենց տարածքում է դա տեղի ունեցել: Հայերն ասում են` Արարատ լեռան վրա, իսկ ղազախներն էլ ասում են` Ղազախուրտ լեռան վրա: Այս լեռը գտնվում է Ղազախստանի հարավում՝ Թուրքեստանի շրջանում, դա ղազախների նստակյաց մշակույթի կենտրոնն է: Մեր մշակույթը երկու մշակույթների սիմբիոզ է`տափաստանային-քոչվորական և նստակյաց-հողագործական: Եվ այդ երկու ավանդույթների համադրումն էլ տալիս է այն, ինչ մենք անվանում ենք ժամանակակից ավանդական ղազախական մշակույթ: Եվ դրա արմատները գտնելու համար պետք է փնտրենք լեգենդներում, հասնենք մինչև ջրհեղեղ, ինչը միավորում է մեր ու ձեր պատմությունները:
Գրերի միջնադարյան հուշարձանները մենք անվանում ենք ռունիկա: Մենք ունենք հին թյուրքական այբուբեն, որը Կենտրոնական Ասիայի տարածքում քաղաքակրթական ճեղքման ամենապայծառ օրինակն է: Շատ գիտնականներ են զբաղվել այս գրերի ուսումնասիրմամբ: Այնտեղ շատ կան այնպիսի սյուժեներ, որը մենք անվանում ենք ղազախական մշակույթ. մարդկանց միջև հարաբերությունները, էլիտայի վերաբերմունքը մարդկանց նկատմամբ, էլիտայի պատասխանատվության զգացումը: Եթե այժմ Ղազախստանը բարգավաճող երկրների թվում է, ապա դրա հիմքերը, արժեքները դրված են եղել դեռևս այն ժամանակաշրջանում` վաղ միջնադարում:

ճամփորդն էլ իր հերթին պետք է իր մասին տեղեկություն հաղորդեր` որտեղից է գալիս, ուր է գնում, պահպաներ ծիսակարգը: Մեր շատ ավանդույթներ ձևավորվել են դեռևս հին ժամանակներում: Բացի "ղազախ" անվանումից՝ մենք մեկ այլ անուն էլ ունենք: Մենք մեզ համարում ենք ալաշ ժողովուրդ: Ցանկացած ավագ սերնդի ներկայացուցչի հարցնեք, նա կասի, որ ինքը ալաշ ժողովրդի ներկայացուցիչ է: "Ալաշ" նշանակում է մարդ, ով զբաղվում է ձիաբուծությամբ, թուրքական "ալաշատ" բառից է...
Այդ ձիաբույծները միավորվում էին քոչվորական միություններում: Սոցիալական համակարգը բավականին բարենպաստ էր: Ինչպես մեր անվանի գիտնական Չոխան Ալիխանովն էր ասում, համարյա կոմունիստական հարաբերություններ էին` հիմնված ազգակցական սկզբունքների վրա, հարուստը պետք է անպայման օգներ իր աղքատ ազգականին, հակառակ դեպքում խայտառակ կլիներ, նրան չէին ընդունի լուրջ շրջանակներում: Արդեն 15-րդ դարից ստեղծվում է Ղազախական խանությունը, և այդ ժամանակվանից մենք արդեն այստեղ ենք հաստատվել մշտական բնակության համար և խնամքով պահպանում ենք այն, ինչ մեզ է հասել:
Պետությունն ընդունել է "Մշակութային ժառանգություն" ծրագիրը, կատարվում են պեղումներ, ուսումնասիրվում են մշակութային հուշարձանները, կառուցվում են թանգարաններ: Հաջորդ քայլը պետք է լինի մեր մշակութային ժառանգության հոգևոր մասի ուսումնասիրությունը:

-Շատ ղազախներ իրենց համարում են Չինգիզ խանի սերունդը: Ինչպե՞ս եք դրան վերաբերվում:
-Կարծում եմ, որ դրա համար որոշակի հիմքեր կան: Ղազախների 5-7%-ը Չինգիզ խանի կենդանի սերունդն են, այսինքն՝ այդ տոհմաբանական գիծը չի ընդհատվել: Նրանք կազմում են այսպես կոչված «տուրե» խավը: Իմաստային առումով նշանակում է` այն մարդը, ով պատասխանատու է պետական քաղաքականության համար, այսինքն` պետական գործիչ, պետական ծառայող: Մեզ մոտ ներկայացված են Չինգիզ խանի ավագ որդու` Ժուշիխանի սերունդները, որի դամբարանը գտնվում է Ղազախստանում: Դա կապույտ գմբեթով մի գեղեցիկ դամբարան է, որը վերականգնվել է մի քանի տարի առաջ:

-Ձեզ մոտ ասում են, որ պարտադիր է ամուսնանալ այլ կլանի ներկայացուցչի հետ:
-Այո´, մեզ մոտ "յոթ պորտի" հասկացությունը պարտադիր պայման է: Կլանում գտնվելը արդեն նշանակում է ազգակցական կապ, իսկ ազգականների միջև ամուսնությունն արգելվում է, դա արյունապղծություն է համարվում: Ղազախական հասարակությունը հիմնված է եղել ազգակցության սկզբունքների վրա, քանի որ խիստ տարածքային բաժանում չի եղել: Եղել են ավագ ցեղեր, այսինքն` ավագ եղբայրներ, միջնեկ եղբայրներ և կրտսեր եղբայրներ: Իսկ որպեսզի նրանք միմյանց հետ չվիճեն, կար «տուրե» խավը` չինգիզականները, որոնք այս տոհմաբանական կառույցից դուրս են: Խոջաները, որոնք իսլամ տարածող արաբների սերունդներն են, հոգևորականներ են, և նրանք նույնպես այդ կառույցից դուրս են գտնվում: Մեզ մոտ չկա այնպիսի բան, որ մի կլանը խլի իշխանությունը, հետո` մյուսը: Միշտ գերագույն իշխանությունը պատկանել է չինգիզականներին:

աղբյուրներից: Քանի որ հայերը շատ խնամքով են վերաբերվել գրավոր փաստաթղթերին, ուստի ձեզ մոտ էլ դրանք պահպանվել են: Եվրոպացի վաճառականները Ոսկե հորդա էին գալիս Կովկասով, Ղազախստանի հարավով, քանի որ այն ժամանակ ծովային ճանապարհները դեռ հայտնաբերված չէին: Ձեր տարածքում՝ Դեշտ-ի-կիպչակի արևմուտքում, միշտ ստեղծվում էին բառարաններ` հայերեն-ղփչաղերեն, ինչպես նաև բազմալեզու բառարաններ, այսպես ասած՝ զրուցարաններ: Չէ՞ որ վաճառականներին հարկավոր էր շփվել տեղացիների հետ: Եվ այդ գրքերը պահպանվել են Հայաստանում, որի համար մենք ձեզանից շատ շնորհակալ ենք: Անցյալ տարի թյուրքագետ Գորկովեցը մի մեծ աշխատություն է հրատարակել հայ-ղփչաղական գրավոր հուշարձանների վերաբերյալ, և այդ գրքերից մենք օգտվում ենք:

-Ինչպիսի՞ն է եղել Ղազախստանը մինչև իսլամի ընդունումը:
-Իսլամ մենք աստիճանաբար ենք ընդունել, ոչ միանգամից: 8-րդ դարում Ղազախստանի հարավում Սիրդարյա գետի ափերին հայտնվեցին առաջին արաբները` իսլամ կրողները: Մեր նախնիները ոչ միանգամից ընդունեցին իսլամը, քանի որ մեզ մոտ տարածված էր թենգրիականությունը: Մոնոթեիզմ կար, սակայն այն թույլատրում էր պոլիթեիզմ, այսինքն` կար բարձրագույն աստված` Թենգրի, և նրանից ցածր` երկրորդական աստվածություններ` նրա կրտսեր եղբայրները` աստվածների պանթեոնը: Մեզ մոտ ասում են` վերևում Թենգրին է, իսկ ներքևում` Բայանան կամ Մայանան, այսինքն՝ Մայր-Աստվածուհին: Մինչև հիմա տարածված է շամանիզմը, ունենք շամաններ, ունենք նախաիսլամական ժամանակաշրջանի սրբավայրեր, ուր մարդիկ գնում են երկրպագության: Իսլամը դա թույլ է տալիս: Մեր` ղազախական իսլամը թենգրիականությունից շատ բան է վերցրել, շամաններն էլ հենց դրա կրողներն են:
Մենք ունենք սրբազան քարայրներ: Մարդիկ այնտեղ գնում են ուխտագնացության և անպայման ոչխարի զոհաբերություն են կատարում, որի միսը բաժանվում է աղքատներին: Մարդիկ քարայրներում մոմ են վառում, և կատարվում է բոցի միջոցով մաքրագործվելու ծես: Ստացվում է, որ այստեղ կրակի պաշտամունք էլ կա:
Կան նաև անվանի, հզոր, սուրբ մարդկանց գերեզմաններ, ուր նույնպես մարդիկ գնում են ուխտագնացության, բուժվելու: Եթե մարդ դրան հավատում է, ինչո՞ւ չգնա, ինչո՞ւ չապաքինվի: